Ι. Μ. Γορτύνης και Αρκαδίας

Η Γόρτυνα είναι μία από τις σημαντικότερες πόλεις της Κρήτης, με αδιάκοπη ιστορία 6.000 χρόνων και ένας από τους μεγαλύτερους σε έκταση αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Βρίσκεται στο Νότιο Κεντρικό τμήμα του νομού Ηρακλείου, (40 λεπτά από το Ηράκλειο), στην εύφορη πεδιάδα της Μεσαράς, 1 χιλιόμετρο περίπου μετά το χωριό μας, ακριβώς δίπλα στον κεντρικό επαρχιακό δρόμο Ηρακλείου-Μοιρών.

Το όνομα Γόρτυς ή Γόρτυνα

Το όνομά της η Γόρτυνα, το πήρε σύμφωνα με μία παράδοση, από τον Γόρτυνα, γιο του Ραδάμανθυ, του βασιλιά της Φαιστού και αδερφού του Μίνωα, ο οποίος και την ίδρυσε.
Μία άλλη παράδοση θέλει ιδρυτή της τον Γόρτυνα, ο οποίος αυτή τη φορά είχε καταγωγή από την Τεγέα της αρκαδικής Γορτυνίας.
Τρίτη παραλλαγή του μύθου κάνει αναφορά στην Γόρτυνα ως ιδρύτρια της πόλης, βασίλισσα της Κρήτης και μητέρα του βασιλιά Ταύρου.
Η αρχαία παράδοση απέδιδε στη Γόρτυνα και άλλες, μυθικές ονομασίες, όπως Ελώτις, Λάρισα, Κρημνία.

Η αρχαία Γόρτυνα

Τα ερείπια της αρχαίας πόλης της Γόρτυνας με την ακρόπολη και τις νεκροπόλεις της, απλώνονται σε έκταση περίπου 4.000 στρεμμάτων περίπου, από τους λόφους του Αη - Γιάννη, του Βόλακα και τον Προφήτη Ηλία βόρεια έως το χωριό των Αγ. Δέκα ανατολικά και την Μητρόπολη νότια. Η περιοχή της Γόρτυνας, κατοικήθηκε ήδη από την Νεολιθική εποχή, καθώς ευρήματα αυτής της περιόδου έχουν εντοπισθεί στην πεδιάδα και στους λόφους, μαζί με ελάχιστα μινωικών χρόνων. Στην θέση Κανιά, νότια του χωριού Μητρόπολη, έχει ανασκαφεί υστερομινωική αγρέπαυλη με αξιόλογα ευρήματα.

Στη γεωμετρική περίοδο ( 1.100 - 700 π.Χ. ) ο οικισμός είχε αναπτυχθεί στην Ακρόπολη, ενώ μικρές κώμες υπήρχαν στις ρίζες των υψωμάτων. Στους αρχαϊκούς χρόνους ( 700 - 500 π.Χ. ) η πόλη επεκτάθηκε στη θέση του μεταγενέστερου Ωδείου και στην πεδιάδα, στην περιοχή του μεταγενέστερου ναού του Πυθίου Απόλλωνα. Από την πόλη της κλασικής περιόδου έχουν εντοπισθεί λείψανα του εκκλησιαστηρίου στη θέση του σημερινού Ωδείου, ενώ το σημαντικότερο μνημείο είναι η Μεγάλη Επιγραφή στον βόρειο κυκλικό τοίχο του Ωδείου.

Στα ελληνιστικά χρόνια ( τέλος 4ου αι. π.Χ. - 67 π.Χ. ) η Γόρτυνα ήταν από τις μεγαλύτερες πόλεις της Κρήτης. Στις αρχές του 3ου αι. π.Χ. ήταν επικεφαλής μίας από τις τρεις ενώσεις πόλεων. Την ίδια περίοδο κάνει εκστρατεία εναντίον της Φαιστού την οποία και καταλαμβάνει. Έτσι στην κατοχή της περνάει και το λιμάνι της Φαιστού τα Μάταλα, που μαζί με το δεύτερο λιμάνι της Γόρτυνας, Λέβηνα (σημερινός Λέντας), της προσδίδει ακόμα περισσότερη δύναμη. Σε διαμάχη επίσης βρισκόταν με την Κνωσό ενώ με τους Αχαιούς και τους Πτολεμαίους της Αιγύπτου είχε πολύ καλές σχέσεις.
Στον 2ο αι. π.Χ., όταν η Ρώμη παρενέβη στα εσωτερικά θέματα της Κρήτης, η Γόρτυνα τάχθηκε με το πλευρό των Ρωμαίων. Μετά από την Ρωμαϊκή κατάκτηση έγινε πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας Κρήτης και Κυρηναϊκής και γνώρισε την περίοδο αυτή ιδιαίτερη οικοδομική ανάπτυξη φτάνοντας στο απόγειο της ακμή της. Για το κτίσιμό της πιθανολογείται ότι χρησιμοποιήθηκαν πέτρες από το κοντινό Ρωμαϊκό ορυχείο το οποίο βρίσκεται στο χωριό Αμπελούζος και είναι γνωστό στην Κρήτη σαν η Λαβύρινθος της Μεσαράς.
Στην πρωτοβυζαντινή περίοδο άκμασε ακόμα, ενώ το διοικητικό και αστικό κέντρο της πόλης μετακινήθηκε στην χριστιανική συνοικία στο σημερινό χωριό Μητρόπολη, ενώ ένας δεύτερος πυρήνας της πρωτοβυζαντινής πόλης ήταν στην περιοχή της εκκλησίας των Αγ. Δέκα. Το 796 μ.Χ. την πόλη πλήττει σεισμός, ο οποίος σχεδόν την καταστρέφει, ενώ με την κατάκτηση του νησιού από τους Άραβες το 828 μ.Χ., η πρωτεύουσα μεταφέρεται στον Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο και η πόλη καταστρέφεται ολοκληρωτικά και δεν κατοικείται ξανά.

Το νόμισμα της αρχαίας Γόρτυνας

Πολλά είναι τα κέρματα της αρχαίας Γόρτυνας που είναι σήμερα γνωστά. Τα σημαντικότερα εξ’ αυτών είναι:

Τρία κέρματα από την εποχή του 4ου αι. π.Χ.
Το ένα απεικονίζει την Ευρώπη. Πέπλος σκεπάζει τα πόδια της από την μέση και κάτω, ενώ αναπαύεται πάνω στα κλαριά του ιερού πλάτανου, ακουμπώντας το κεφάλι στο χέρι της. Στην πίσω όψη είναι ένας ταύρος που στρίβει το κεφάλι του στα αριστερά. Το κέρμα έχει διάμετρο 26,5 χιλιοστά και βάρος 11,88 γρ. από στατήρα της Αίγινας.
Το δεύτερο απεικονίζει επίσης την Ευρώπη. Κάθεται στα γυμνά κλαριά ενός δέντρου και ανασηκώνει τον πέπλο. Ένας αετός απλώνει τα φτερά του. Η πίσω όψη δείχνει τον ίδιο ταύρο όπως το προηγούμενο κέρμα. Το κέρμα έχει διάμετρο 24,5 χιλιοστά και ζυγίζει 11,46 γραμμάρια. Πρόκειται για στατήρα από την Αίγινα.
Το τρίτο κέρμα δείχνει μια γυναικεία κεφαλή (προφανώς της Ευρώπης) με τυλιγμένα μαλλιά και ένα σκουλαρίκι. Η πίσω όψη δείχνει επίσης τον ίδιο ταύρο όπως το πρώτο κέρμα. Ζυγίζει 5,19 γραμμάρια και έχει διάμετρο 19 χιλιοστά. Πρόκειται για δραχμή από την Αίγινα.

Ένα κέρμα έχουμε από τον 3ο αι. π.Χ.. Δείχνει την Ευρώπη καθιστή στον ιερό πλάτανο, ενώ δίπλα της είναι ο αετός που στρίβει το κεφάλι του προς τα πίσω. Φέρει την επιγραφή [ΓΟ]. Η πίσω όψη φέρει την επιγραφή ΓΟΡΤΥΝ και δείχνει την Ευρώπη επάνω στον ταύρο με πέπλο επάνω από το κεφάλι της. Ο ταύρος βηματίζει προς τα αριστερά, ενώ τον περιτριγυρίζει ένα δάφνινο στεφάνι. Το κέρμα έχει διάμετρο 16,5 χιλιοστά και ζυγίζει 4,87 γραμμάρια.

Ένα κέρμα έχουμε από την εποχή του 2ου - 1ου αι. π.Χ.. Δείχνει την κεφαλή του Δία ή του Μίνωα σε δεξιό προφίλ, με γένι και διάδημα. Η πίσω όψη φέρει την επιγραφή ΓΟΡΤΥΝΙΩΝ και απεικονίζει μια γυναίκα που κάθεται σε βράχο και κρατάει τόξο και βέλος. Ζυγίζει 3,09 γραμμάρια και έχει διάμετρο 17,5 χιλιοστά.

Οι ανασκαφές στη Γόρτυνα

Η Γόρτυνα ήταν από τις πρώτες περιοχές της Κρήτης που προσέλκυσαν το ενδιαφέρον των ερευνητών και των αρχαιολόγων ήδη από την περίοδο της Τουρκοκρατίας στα τέλη του 19ου αιώνα, σε μία εποχή όπου κανείς δεν ήξερε ακόμα τίποτα για τον Μινωικό πολιτισμό καθώς η ύπαρξή του αναγόταν στο μύθο.
Το 1884 η ανεύρεση και διάσωση της Μεγάλης Επιγραφής από τους Ιωσήφ Χατζηδάκη, Στέφανο Ξανθουδίδη και τον Ιταλό Federico Halbherr στάθηκε αφορμή για ανασκαφική έρευνα της περιοχής της Γόρτυνας. Οι ανασκαφικές εργασίες ξεκίνησαν με την αυτονόμηση της Κρήτης, μετά το 1898, από την Ιταλική Αρχαιολογική Αποστολή σε συνεργασία με την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Οι εργασίες κράτησαν αρχικά μέχρι και το 1940 και συνεχίστηκαν αργότερα έως και σήμερα.
Οι ανασκαφές στην ευρύτερη περιοχή της Γόρτυνας έφεραν στο φως σπουδαία αρχιτεκτονικά σύνολα καθώς και ευρήματα ενώ μέχρι και σήμερα μεγάλο μέρος της Ρωμαϊκής πόλης δεν έχει ανασκαφεί. Τα σημαντικότερα ευρήματα εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, ενώ αναμένεται στα επόμενα χρόνια η δημιουργία Αρχαιολογικού Μουσείου Μεσαράς, το οποίο θα τα στεγάσει.

Τα Μνημεία του Χώρου

Τα σημαντικότερα μνημεία και αρχιτεκτονικά σύνολα του αρχαιολογικού χώρου της Γόρτυνας είναι τα ακόλουθα:

Ναός Αγίου

O Nαός του Aγίου Tίτου είναι ένας λιθόκτιστος μεγάλος σταυροειδής ναός με τρεις ημικυκλικές κόγχες, εξωτερικά τρίπλευρες και δύο μικρές αψίδες στη βόρεια και νότια κεραία του σταυρού. O ναός γνώρισε πολλές φάσεις (αυτή που βλέπομε ανήκει στον 6ο αιώνα μ.X.) και καταστράφηκε από τους Σαρακηνούς το 824. Bρίσκεται μέσα στον Αρχαιολογικό Χώρο της Γόρτυνας, πλησίον του Ρωμαϊκού Ωδείου και του μεγάλου αρχαίου θεάτρου και είναι επισκέψιμος.

Ο ναός του Αγίου Τίτου θεωρούνταν παλαιότερα ως οικοδόμημα του 6ου αι. μ.Χ. (Αν. Ορλάνδος). Ο P. Lemerle χρονολογεί το ναό στον 7ο ή 8ο αι. μ.Χ. Ο J. Christern πιστεύει ότι ο ναός οικοδομήθηκε μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από τον Νικηφόρο Φωκά (961 μ.Χ), ήτοι στα τέλη του 10ου αι. μ.Χ., στηριζόμενος, αφ΄ ενός μεν στην ύπαρξη των δύο πλευρικών κογχών του μεσαίου τμήματος του Ιερού Βήματος, αφ΄ ετέρου δε στη χρήση μαρμάρινων αρχιτεκτονικών μελών του τέλους του 10ου αι. μ.Χ.

Πιθανότερη φαίνεται η εκδοχή, ότι στη θέση αυτή κτίστηκε τον 6ο αι. μ.Χ. μία τρίκλιτη, θολοσκεπής βασιλική, η οποία ερειπώθηκε αργότερα. Στα τέλη του 10ου αι. μ.Χ. ανοικοδομήθηκε ο ναός. Τμήματα, τόσο από την πρώτη, όσο και από τη δεύτερη φάση του ναού διατηρούνται μέχρι σήμερα. Το ανατολικό τμήμα του ναού, δηλαδή ο χώρος του Ιερού Βήματος, διατηρείται σχεδόν ακέραιο, ενώ το υπόλοιπο τμήμα του ναού είναι μεν ερειπωμένο, αλλά ως προς την κάτοψη είναι καλώς διατηρούμενο και αναγνωρίσιμο.

Η κάτοψη εμφανίζει τη μορφή ενός σταυροειδούς ναού, τρίκογχου, μετά τρούλου. Δυτικά έχει τη μορφή μιας τρίκλιτης βασιλικής. Πέντε θύρες οδηγούν από την αυλή προς το νάρθηκα του ναού, του οποίου αποτελεί βασικό τμήμα. Ο νάρθηκας χωρίζεται σε τρία μέρη, αντίστοιχα των τριών κλιτών του κυρίως ναού. Από το μεσαίο τμήμα του νάρθηκα οδηγεί ένα τρίβηλο άνοιγμα προς το μεσαίο κλίτος, ενώ ανά μία θύρα οδηγεί από τα δύο άλλα τμήματα του νάρθηκα προς τον κυρίως ναό. Η νότια και βόρεια κιονοστοιχία περιελάμβανε ανά τρεις κίονες, οι οποίοι ορθώνονταν μεταξύ του νάρθηκα και του κεντρικού πυρήνα του ναού, ο οποίος καλυπτόταν με ημισφαιρικό τρούλο.

Πάνω από τα πλάγια κλίτη και το νάρθηκα υπήρχαν υπερώα. Στο μέσον περίπου της νότιας και βόρειας πλευράς του ναού ανοίγεται ανά μία αψίδα, εσωτερικά ημικυκλική και εξωτερικά τρίπλευρη ή ημιεξαγωνική.

Το Ιερό Βήμα είναι χωρισμένο σε τρία τμήματα. Το μεσαίο τμήμα απολήγει προς τα ανατολικά σε μία αψίδα, εσωτερικά ημικυκλική και εξωτερικά τρίπλευρη. Στη νότια και βόρεια πλευρά αυτού και εντός του πάχους του τοίχου ανοίγεται ανά μία ημικυκλική κόγχη, ιδιομορφία, η οποία απαντά σε ναούς των μέσων του 9ου αι. μ.Χ. και εξής. Το νότιο και βόρειο τμήμα του Ιερού Βήματος καταλήγει προς τα ανατολικά σε μία αψίδα, εσωτερικά ημικυκλική και εξωτερικά τρίπλευρη. Δυτικά του ναού βρίσκεται ευρύχωρο αίθριο.

Στο ναό του Αγίου Τίτου Γόρτυνας έχουν πραγματοποιηθεί εργασίες καθαρισμού, στερέωσης και συντήρησης τοιχοποιίας και μαρμάρινων αρχιτεκτονικών μελών. Ο περιβάλλον χώρος έχει επίσης καθαριστεί και διαμορφωθεί κατάλληλα ενώ το μνημείο φωτίζεται.

Tο Πραιτώριο

Το Πραιτώριο είναι το μεγαλύτερο σε έκταση οικοδόμημα της αρχαίας Γόρτυνας και ιδρύθηκε τον 1ο αι. π.Χ. Ήταν έδρα του Ρωμαίου πολιτικού διοικητή της επαρχίας Κρήτης - Κυρηναϊκής και υπέστη συνέχεια μετατροπές κατά το χρονικό διάστημα που χρησιμοποιήθηκε.

Διαιρείται σε δύο τμήματα :
α) το διοικητικό, το οποίο αποτελείται από τρεις τομείς. Στον δυτικό βρίσκεται η δικαστική βασιλική αίθουσα, στον κεντρικό οι θέρμες (λουτρά) και στον ανατολικό υπάρχει το ιερό των Αυγούστων. και
β) το ιδιωτικό τμήμα. Tα ερείπια που σώζονται ανήκουν στον 2ο αιώνα μ..X. και σε επισκευές του 4ου αιώνα μ.X.

Η ζωή στο Πραιτώριο συνεχίστηκε μέχρι την κατάκτηση των Αράβων, ενώ στη μεσοβυζαντινή περίοδο το ερειπωμένο συγκρότημα διαμορφώθηκε σε μοναστήρι.

H "Mεγάλη Eπιγραφή"

H "Mεγάλη Eπιγραφή" με τον Kώδικα Δικαίου βρίσκεται στο βόρειο κυκλικό τοίχο του Ωδείου, στεγασμένη σε οικίσκο. Xρονολογείται το 450 π.X. περίπου. Eίναι ένας πλήρης Kώδικας Δικαίου που απηχεί, αν και η πόλη ήταν δωρική, το δίκαιο της μινωικής εποχής.

Τα πρώτα θραύσματα της Μεγάλης Επιγραφής βρέθηκαν από Γάλλους περιηγητές το 1857, 1862, 1879 και αγοράστηκαν από το Μουσείο του Λούβρου. Η κυρίως επιγραφή βρέθηκε τυχαία το 1884 κατά την προσπάθεια κατοίκων των Αγ. Δέκα να προμηθευτούν πελεκητές πέτρες για το κτίσιμο ελαιοτριβείου. Τότε εμφανίστηκαν δόμοι, που σχημάτιζαν κυκλικό τοίχο με εγχάρακτη επιγραφή. Ήταν η Μεγάλη Επιγραφή, η Βασίλισσα των επιγραφών. Θεωρήθηκε δε σαν η μεγαλύτερη αρχαιολογική ανακάλυψη του περασμένου αιώνα. Πρόκειται για νομοθετικό κώδικα χαραγμένο σε βουστροφηδόν γραφή, σε 12 στήλες ή δέλτους (δωδεκάδελτος) και εκτεινόταν σε 630-640 στίχους, από τους οποίους σώζονται οι 605.

Οι νόμοι της Γόρτυνας αφορούν ζητήματα αστικού δικαίου και δεν περιέχουν διατάξεις ποινικού ή εμπορικού δικαίου. Οι νόμοι της Γόρτυνας είναι υποδειγματικοί για το πνεύμα ελευθερίας που τους διέπει και για την προοδευτικότητά τους. Δεν είναι απλά οι νόμοι μιας Κρητικής πολιτείας, αλλά ο αρχαιότερος κώδικας ελληνικού δικαίου και θεωρούνται η μεγαλύτερη προσφορά της Κρήτης της κλασσικής εποχής στον παγκόσμιο πνευματικό πολιτισμό.

Το Ωδείο

Tο Ωδείο βρίσκεται στο βόρειο άκρο της αρχαίας αγοράς της Γόρτυνας δίπλα στον ποταμό Ληθαίο. Είναι ένα τυπικό ρωμαϊκό θέατρο του 1ου αιώνα μ.X. με δύο εισόδους από το βορρά και ορχήστρα σχεδόν ημικυκλική. O βόρειος τοίχος της άλλοτε υπερυψωμένης σκηνής είχε τέσσερις κόγχες για αγάλματα. Σώζονται μόνο τρεις σειρές καθισμάτων από το κοίλο του θεάτρου.Το ημικυκλικό αυτό κτίσμα αποτελείται από τρία μέρη:

α) το κοίλο με λίθινα εδώλια, που στηριζόταν σε κυκλική καμαροσκέπαστη στοά, η οποία πατούσε σε κυκλικό περιμετρικό τοίχο ( όπου και η Μεγάλη Επιγραφή ) και σε 18 τόξα.
β) την ορχήστρα, που ήταν καλυμμένη με λευκές και κυανού χρώματος μαρμάρινες πλάκες.
γ) την υπερυψωμένη ορθογώνια σκηνή, με τρεις εισόδους και τετράγωνες κόγχες, όπου είχαν τοποθετηθεί μαρμάρινα αγάλματα. Το παρασκήνιο είχε ψηφιδωτό δάπεδο με γεωμετρικά θέματα.

Η κυκλική αυτή κατασκευή υπέστη πολλές μετατροπές από τα κλασικά χρόνια έως το 1ο αι. μ.Χ. οπότε έλαβε τη μορφή με την οποία σώζεται μέχρι σήμερα. Μικρές μετατροπές υπέστη το οικοδόμημα και στον 3ο - 4ο αι. μ.Χ. Από τον 6ο αι. μ.Χ. εγκαταλείπεται η χρήση του ως Ωδείο και στον χώρο του παρασκηνίου γίνονται ταφές. Ανατολικά επίσης του Ωδείου υπάρχει συγκρότημα δωματίων, πιθανών του 4ου αι. π.Χ., ίσως βοηθητικών του Ωδείου.

Tο Iερό των Aιγυπτιακών θεοτήτων

Tο Iερό των Aιγυπτιακών θεοτήτων, το Iσιείον (1ος-2ος αιώνας μ.X.) είναι ορθογώνιος χώρος λατρείας πολλών θεών, της Ίσιδας, του Σεράπιδος-Διός και του Eρμή-Aνούβι, με υπόγεια δεξαμενή. Tα λατρευτικά αγάλματα των θεών έστεκαν πάνω σε κρηπιδωτό μακρύ βάθρο.
Το ιερό είναι το μοναδικό σε ολόκληρη την Κρήτη, που είναι αφιερωμένο στις αιγυπτιακές θεότητες Ίσιδα, Σέραπη και Ερμή Άνουβη μολονότι είναι γνωστό ότι οι θεότητες αυτές λατρεύονται και σε άλλες πόλεις.
Αποτελείται από τετράπλευρο σηκό, στοά στα δυτικά, υπόγεια κρύπτη στα νότια και δεξαμενή ανατολικά έξω από το σηκό. Στη κεντρική κόγχη ήταν στημένο το άγαλμα του Σέραπη και στις πλευρικές τα αγάλματα της Ίσιδος και του Ερμή Άνουβη. Στο νότιο τμήμα του ιερού υπήρχε στενόμακρος χώρος, υπόγεια κρύπτη καθαρμών και μικρή δεξαμενή. Η τελευταία οικοδομική φάση του ιερού χρονολογείται στον 1ο / 2ο αι. μ.Χ., σύμφωνα με αφιερωματική επιγραφή.

O Nαός του Aπόλλωνα (Πύθιον)

O Nαός του Aπόλλωνα (Πύθιον) χτίστηκε στα αρχαϊκά χρόνια (7ος αιώνας π.X.). Ήταν ορθογώνιος οίκος με θησαυροφυλάκιο. Στα μετέπειτα χρόνια, ελληνιστικά και ρωμαϊκά (4ος αιώνας π.X.-2ος αιώνας μ.X.) πραγματοποιήθηκαν προσθήκες, όπως πρόδομος, κιονοστοιχίες, αψίδα με το άγαλμα του Πύθιου Aπόλλωνα.

Το ιερό βρίσκεται στο κέντρο της αρχαίας Αγοράς, ανασκάφτηκε στα 1887 και ήταν ο σημαντικότερος ναός και το θρησκευτικό κέντρο της αρχαίας Γόρτυνας μέχρι την καθιέρωση του χριστιανισμού και την ίδρυση της βασιλικής του Αγ. Τίτου περί το 500 μ.Χ. Το πρώτο οικοδόμημα του 7ου αι. π.Χ. ήταν ένας τετράπλευρος σηκός με τέσσερις ξύλινους κίονες στο κέντρο για υποστήριξη της στέγης. Οι εξωτερικοί τοίχοι και οι βαθμίδες του κρηπιδώματος καλύφθηκαν με αρχαϊκές επιγραφές. Στην ελληνιστική περίοδο προστέθηκε μνημειώδης πρόναος, ενώ ανάμεσα στους κίονες τοποθετήθηκαν στήλες με επιγραφές. Μετατροπές και προσθήκες έγιναν και στη ρωμαϊκή περίοδο ενώ στα δυτικά του ναού οικοδομήθηκε ένα μικρό θέατρο. Στα μεσοβυζαντινά χρόνια στον περιβάλλοντα χώρο του ναού, που είχε εγκαταλειφθεί, οικοδομήθηκαν κατοικίες και υδραγωγεία.

Η μεγάλη βασιλική

Η μεγάλη βασιλική της Γόρτυνας βρίσκεται σε μικρή απόσταση από τον γνωστό αρχαιολογικό χώρο κοντά στο χωριό Μητρόπολη. Σε μία απόσταση 200 μ., πάνω στον επαρχιακό δρόμο, συναντάμε ό,τι έχει διασωθεί από τη μεγαλοπρεπή μεγάλη πεντάκλιτη βασιλική αφιερωμένη επίσης στον Άγιο Τίτο των παλαιοχριστιανικών χρόνων.

Η μεγάλη βασιλική ανακαλύφθηκε το 1978 κατά τη διάρκεια εργασιών βελτίωσης του οδικού δικτύου. Ο ναός χωρίζεται σήμερα διαγώνια στη μέση από τον επαρχιακό δρόμο που οδηγεί προς τον Λέντα.

Είναι ένα οικοδόμημα πολύ μεγάλων διαστάσεων, το μεγαλύτερο αυτού του τύπου στην Κρήτη και από τα μεγαλύτερα στην Ελλάδα, το οποίο κάλυπτε μία έκταση ενός ολόκληρου οικοδομικού τετραγώνου, γεγονός που καταδεικνύει ότι πρόκειται για την έδρα μίας ιδιαίτερα ανθηρής μητρόπολης. Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα, χαρακτηριστική είναι η πολυτέλεια των υλικών κατασκευής, η πλούσια διακόσμηση καθώς επίσης και η τεχνική δόμησης, η οποία φαίνεται ιδιαίτερα ανεπτυγμένη. Σημαντικός είναι ο άμβωνας, ο οποίος μιμείται αυτόν της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη.

Η μεγάλη βασιλική ιδρύθηκε στη Γόρτυνα στα μέσα του 6ου μ.Χ. αιώνα ( γύρω στα 500μ.Χ.), επί Ιουστινιανού. Η πρώτη αυτή βασιλική καταστρέφεται στις αρχές του 7ου αιώνα μ.Χ. οπότε και ανοικοδομείται με την ίδια μεγαλοπρέπεια για να καταστραφεί οριστικά λίγο αργότερα, μαζί με την υπόλοιπη πόλη.

Μινωϊκή αγρέπαυλη στα Κανιά

Νότια της Γεωργικής Σχολής Μεσσαράς και δυτικά του Μετροπολιανού ποταμού ανασκάφθηκε το 1958 μεγάλη μινωική αγρέπαυλη στη θέση ''Κανιά''. Πρόκειται για αντιπροσωπευτικό δείγμα αγρέπαυλης, που χρονολογείται στη νεοανακτορική περίοδο (1.700 - 1.450 π.Χ.) και περιλάμβανε τριάντα δωμάτια και χώρους. Πολλά δωμάτια ήταν αποθήκες και περιείχαν σχεδόν ακέραιους σαράντα πίθους και ακόμη περί τους είκοσι σπασμένους, που χρησίμευαν για την αποθήκευση γεωργικών προϊόντων. Οι περισσότερες αποθήκες έχουν κεντρικό πεσσό για τη στήριξη της οροφής. Τέσσερα δωμάτια με κτιστά θρανία χαρακτηρίστηκαν ως ιερά. Στο εσωτερικό τους βρέθηκαν πήλινα εδώλια της μινωικής θεάς των φιδιών με υψωμένα χέρια καθώς και αναθήματα ή τελετουργικά σωληνωτά σκεύη.

H δεξαμενή και το Nυμφαίο

H βορειοανατολική δεξαμενή και το Nυμφαίο βρίσκονται ακριβώς βόρεια από το Πραιτώριο. Aρχικά ήταν μία ορθογώνια υπαίθρια δεξαμενή με κόγχες σε όλες τις πλευρές, στις οποίες ήταν τοποθετημένα αγάλματα νυμφών. Tον 7ο αιώνα μ.X. μετατράπηκε σε θολωτή δεξαμενή.

H Aκρόπολη

H Aκρόπολη βρίσκεται στο λόφο του Aγίου Iωάννη. Eκεί σώζονται μεγάλα τμήματα οχύρωσης (10ος-6ος αιώνας π.X.). Eίναι ένα πολύγωνο με πύργους στις γωνίες του. Mέσα στον περιτειχισμένο χώρο αποκαλύφθηκε ένας αρχαϊκός ναός, στη θέση του οποίου αργότερα ιδρύθηκε παλαιοχριστιανική βασιλική.

Ο πλάτανος της Γόρτυνας και ο Μύθος της Ευρώπης και του Δία

Ο πλάτανος της Γόρτυνας βρίσκεται στo βάθος του αρχαιολογικού χώρου και είναι αειθαλής, δηλαδή δεν ρίχνει τα φύλλα του το χειμώνα. Κανονικά κάθε πλάτανος είναι φυλλοβόλος, αλλά εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα εξαιρετικά σπάνιο υποείδος, που στην Κρήτη έχουν καταγραφεί 50 τέτοια δέντρα περίπου.

Ο πλάτανος είναι συνδεδεμένος με τον μύθο της αρπαγής της Ευρώπης από τον Δία. Όπως λέει ο μύθος η Πριγκίπισσα Ευρώπη, κόρη του βασιλιά της Φοινίκης έπαιζε με τις φίλες της σε μία παραλία της Ανατολικής Μεσογείου, όπως συνήθιζε, όταν την είδε ο Δίας, πατέρας και βασιλιάς των 12 Θεών του Ολύμπου, την ερωτεύτηκε και μεταμορφωμένος σε ταύρο εμφανίστηκε μπροστά τους.
Οι κοπέλες άρχισαν να παίζουν με τον ταύρο και η Ευρώπη τον πλησίασε, τον χάιδεψε και έκατσε πάνω του. Τότε ο Δίας - ταύρος έφυγε παίρνοντας μαζί του την πριγκιποπούλα.
Μαζί έφτασαν στη Γόρτυνα όπου ο Δίας της αποκαλύφθηκε σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια, και όπως το θέλει η παράδοση, ζευγάρωσαν κάτω από αυτό τον πλάτανο, ο οποίος έκτοτε κρατάει τα φύλλα του σε όλη τη διάρκεια του χρόνου.
Το ζευγάρωμα του Δία με την Ευρώπη είχε ως αποτέλεσμα τη γέννηση των 3 μυθικών βασιλιάδων της Κρήτης, του Μίνωα, του Ραδάμανθυ και του Σαρπηδόνα. Κάποιοι μάλιστα πίστεψαν ότι ο πλάτανος της Γόρτυνας έχει "μαγικές" ιδιότητες και βοηθάει τα ζευγάρια να κάνουν γιούς, οπότε παλιότερα συνήθιζαν να παίρνουν μερικά φύλλα από τον πλάτανο μαζί τους.

Πληροφορίες

Υπηρεσιακή Μονάδα: ΚΓ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων
Τ.Κ. 70012, Άγιοι Δέκα (Νομός Ηρακλείου)
Τηλέφωνο: +30 28920 31144
Email: protocol@kgepka.culture.gr

Ώρες Λειτουργίας

Χειμερινό: 08.30-15.00 (από 1η Νοεμβρίου έως 31 Μαρτίου 2010)

Ημέρες Αργίας
1 Ιανουαρίου: κλειστός
Θεοφάνεια: 08:30 - 15:00
Καθαρά Δευτέρα: 08:30 - 15:00
25 Μαρτίου: κλειστός
Μ.Παρασκευή: 08:30 - 15:00
Μ. Σάββατο: 08:30 - 15:00
1 Μαΐου: κλειστός
Κυριακή του Πάσχα: κλειστός
Δευτέρα του Πάσχα: 08:30 - 15:00
Αγίου Πνεύματος: 08:30 - 15:00
15 Αυγούστου: 08:30 - 15:00
28 Οκτωβρίου: 08:30 - 15:00
Χριστούγεννα, 25 Δεκεμβεριου: κλειστός
26 Δεκεμβρίου: κλειστός

Εισιτήρια

Ολόκληρο: €4, Μειωμένο: €2

Ημέρες ελευθέρας εισόδου
6 Μαρτίου - Μνήμη Μελίνας Μερκούρη
5 Ιουνίου - Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος
18 Απριλίου - Διεθνής Ημέρα Μνημείων
18 Μαΐου - Διεθνής Ημέρα Μουσείων
Tο τελευταίο Σαββατοκύριακο Σεπτεμβρίου κάθε έτους (Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς)
Οι Κυριακές κατά το διάστημα από 1 Νοεμβρίου έως 31 Μαρτίου
Οι επίσημες αργίες του Κράτους
Η πρώτη Κυριακή κάθε μήνα, πλην των μηνών Ιουλίου, Αυγούστου και Σεπτεμβρίου (όταν η πρώτη Κυριακή είναι αργία, ως ημέρα εισόδου καθορίζεται η δεύτερη Κυριακή.)
27 Σεπτεμβριου, Παγκοσμια μερα τουρισμου
Άτομα που δικαιούνται να αποκτήσουν «Δελτίο ελεύθερης εισόδου» τριετούς διάρκειας µε δικαίωµα ανανέωσης


Πρόσωπα που δικαιούνται μειωμένη είσοδο
Οι συμμετέχοντες σε Διεθνή Συνέδρια μετά από έγκριση του Γενικού Διευθυντού Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς
Οι συμμετέχοντες στα προγράμματα εκδρομών που διοργανώνει ο Οργανισμός Εργατικής Εστίας
Οι συνοδοί γονείς στις εκπαιδευτικές επισκέψεις των σχολείων Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης
Πολίτες κρατών-μελών της Ε.Ε άνω των 65, με την επιδειξη αστυνομικης ταυτοτητας η διαβατηριου
Φοιτητές χωρών εκτός της Ε.Ε.


Πρόσωπα που δικαιούνται ελεύθερη είσοδο
Δημοσιογράφοι με την επίδειξη ταυτότητας ΕΣΗΕΑ
Κάτοχοι δελτίου ελεύθερης εισόδου
Κάτοχοι ειδικής ταυτοτητας-μέλους ICOM - ICOMOS
Μέλη εταιρειών και συλλόγων Φίλων Μουσείων και Αρχαιολογικών Χώρων σε όλη την Ελλάδα με την επίδειξη της θεωρημένης κάρτας μέλους
Μέλη των Κ.Α.Π.Η με την επίδειξη της Κάρτας Πολιτισμού
Μαθητές μέχρι 19 ετών που συνοδεύονται από εκπαιδευτικούς λειτουργούς Α βάθμιας, Β βάθμιας και Γ βάθμιας εκπαίδευσης (Ομαδικές άδειες που χορηγούνται από το ΥΠ.ΠΟ.)
Μελη του Ελληνικου Κοινοβουλιου
Νέοι μέχρι ηλικίας 19 ετών με την επίδειξη της αστυνομικής ταυτότητας
Οι επίσημοι φιλοξενούμενοι του Ελληνικού Δημοσίου, μετά από έγκριση του Γενικού Διευθυντού Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς
Οι συνοδοί τυφλών και ατόμων με κινητικά προβλήματα
Οι υπηρετούντες τη στρατιωτική τους θητεία με την επίδειξη υπηρεσιακής ταυτότητας
Συντηρητές αρχαιοτήτων και έργων τέχνης που έχουν λάβει ειδική άδεια από το ΥΠ.ΠΟ.
Υπάλληλοι του Οργανισμού Προβολής Ελληνικού Πολιτισμού (Ο.Π.Ε.Π.), με την επίδειξη της υπηρεσιακής τους ταυτότητας
Υπάλληλοι του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων (Τ.Α.Π.Α.), με την επίδειξη της υπηρεσιακής τους ταυτότητας
Υπάλληλοι του Ταμείου Διαχείρισης Πιστώσεων για την Εκτέλεση Αρχαιολογικών Έργων (Τ.Δ.Π.Ε.Α.Ε.), με την επίδειξη της υπηρεσιακής τους ταυτότητας
Υπάλληλοι του Υπουργείου Πολιτισμού, με την επίδειξη της υπηρεσιακής τους ταυτότητας
Φοιτητές των Α.Ε.Ι., Τ.Ε.Ι. ή ισότιμων σχολών χωρών της Ε.Ε. με την επίδειξη της φοιτητικής τους ταυτότητας

Εξυπηρέτηση Επισκεπτών

Φυλάκιο/εκδοτήριο εισιτηρίων
Χώροι υγιεινής
Αναψυκτήριο
Υποδομές ΑΜΕΑ
Ξεναγήσεις

Βιβλιογραφία

«Γόρτυνα της Κρήτης – οι 15 αιώνες της ζωής της πόλης» (Antonino Di Vita)
Κρήτη - Τι πρέπει να γνωρίζετε (Γεωργίου Παναγιωτάκη)
Κρήτη - Όλα τα Μουσεία και οι Αρχαιολογικοί χώροι (Αννα Κωφού)
Πόλεις και χωριά της Κρήτης (Στεργίου Γ. Σπανάκη)
Τουριστικός οδηγός (Αντ. Σπ. Βασιλάκη)
Οι Άγιοι Δέκα Μάρτυρες οι εν Κρήτη (Χρυσοστόμου Ι. Παπαδάκη)

Πηγές και Παραπομπές

Επίσημος πληροφοριακός Κόμβος "ΟΔΥΣΣΕΑΣ" του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού. http://odysseus.culture.gr
Βικιπαιδεια. http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CF%8C%CF%81%CF%84%CF%85%CE%BD%CE%B1
Ιστοχώρος Explore Crete. http://www.explorecrete.com